Ένα ταπεινό ορυκτό, πλούσιο σε στοιχεία σπάνιων γαιών, αναδεικνύεται σε πιθανή απάντηση της Δύσης στη κινεζική επιβολή στην αλυσίδα εφοδιασμού των κρίσιμων μετάλλων. Όπως μετέδωσε στις 18 Οκτωβρίου 2026 το in.gr, επικαλούμενο ανάλυση του Foreign Policy, ο μοναζίτης θεωρείται από πολλούς ειδικούς η διέξοδος από το μονοπώλιο της Πεκίνου, με επιφυλάξεις όμως που αφορούν τη ραδιενεργότητά του και την κερδοσκοπία που μαστίζει τον κλάδο.
«Το μέλλον είναι ο μοναζίτης», δήλωσε χαρακτηριστικά ο Τζακ Λίφτον, αναλυτής και συμπρόεδρος του Ινστιτούτου Κρίσιμων Ορυκτών, οργανισμού που ιδρύθηκε για την προώθηση μιας βορειοαμερικανικής αλυσίδας εφοδιασμού. «Αυτή τη στιγμή, ο μοναζίτης είναι το σημαντικότερο μετάλλευμα σπάνιων γαιών», πρόσθεσε.
Τι είναι ο μοναζίτης και γιατί θεωρείται «δισκοπότηρο»
Ο μοναζίτης είναι ορυκτό πλούσιο σε στοιχεία σπάνιων γαιών, που συναντάται συχνά σε αποθέσεις βαρέων ορυκτών άμμων. Σε αντίθεση με τα κοιτάσματα σκληρών πετρωμάτων, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να συλλεχθεί και να εμπλουτιστεί με σχετικά απλές και οικονομικές μεθόδους, όπως η βυθοκόρηση ή η επιφανειακή εξόρυξη. Οι άμμοι βρίσκονται ήδη σε κοκκώδη μορφή, επομένως δεν χρειάζεται θραύση ή άλεση.
Ο διαχωρισμός των βαρέων ορυκτών από την άμμο γίνεται συνήθως στον χώρο εξόρυξης, με φθηνές μαγνητικές μεθόδους ή τεχνικές βαρύτητας, αφήνοντας συμπύκνωμα υψηλής περιεκτικότητας. Όπως σημείωσε και η Ναυτεμπορική, η βαριά ορυκτή άμμος είναι προϊόν αποσάθρωσης και διάβρωσης πετρωμάτων πλούσιων σε ορυκτά, με εκατομμύρια χρόνια έκθεσης στον άνεμο, το νερό και τη βαρύτητα, εντός των οποίων ο μοναζίτης αποδεικνύεται ιδιαίτερα σκληρός και χημικά αδρανής.
Τεράστια κοιτάσματα βαριών ορυκτών άμμων με μοναζίτη υπάρχουν στην Αυστραλία, την Ινδία, τη Βραζιλία, τη Μαδαγασκάρη, τη Μοζαμβίκη και τη Νότια Αφρική, ενώ μικρότερα εντοπίζονται στις νοτιοανατολικές ΗΠΑ, στη Σρι Λάνκα, την Κίνα, τη Μαλαισία, την Ταϊλάνδη, την Ινδονησία και το Βιετνάμ.
Επενδύσεις δισεκατομμυρίων, αλλά και προειδοποιητικά παραδείγματα
Σημαντικά κεφάλαια κατευθύνονται ήδη σε ορυχεία μοναζίτη και τεχνολογίες επεξεργασίας του. Στις ΗΠΑ, η Energy Fuels έχει δαπανήσει περισσότερα από 200 εκατομμύρια δολάρια για την εξασφάλιση περιουσιακών στοιχείων μοναζίτη στη Μαδαγασκάρη και τη Βραζιλία. Εκτός Βόρειας Αμερικής, μεγάλα έργα σχεδιάζουν οι Iluka Resources, Tronox, Hastings Technology Metals και Steenkampskraal, μεταξύ άλλων.
Όμως μια μονάδα επεξεργασίας στο Σασκάτσουαν του Καναδά αποτελεί προειδοποιητικό παράδειγμα: μέχρι σήμερα έχει παραγάγει σχετικά μικρές ποσότητες σπάνιων γαιών, το ακριβές μέγεθος των οποίων δεν έχει προσδιοριστεί.
Το εμπόδιο της ραδιενέργειας
Η αξιοποίηση του μοναζίτη προσκρούει σε δύο μεγάλα εμπόδια, σύμφωνα με το Foreign Policy: τη διαχείριση των ραδιενεργών υλικών που περιέχει και τις κερδοσκοπικές πρακτικές του κλάδου. Το ορυκτό περιέχει συνήθως ραδιενεργό θόριο και, μερικές φορές, ουράνιο, γεγονός που φέρνει τον χειρισμό, την αποθήκευση και την επεξεργασία του υπό αυστηρή ρυθμιστική εποπτεία.
«Το πρόβλημα είναι ότι τείνουν να περιέχουν πολύ θόριο», δήλωσε ο Τζέιμς Κένεντι της ThREE Consulting, συμβουλευτικής εταιρείας με έδρα το Μιζούρι. «Επειδή δεν υπάρχει αγορά για το θόριο, πρέπει να το αποθηκεύεις». Σύμφωνα με τους κανονισμούς της Ρυθμιστικής Επιτροπής Πυρηνικής Ενέργειας των ΗΠΑ και του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, κάθε αποθηκευμένο ραδιενεργό υλικό χωρίς προγραμματισμένη χρήση ή τρόπο διάθεσης θεωρείται πυρηνικό απόβλητο.
Η ιστορία έχει ήδη πληρώσει το τίμημα. Γύρω στο 1982, κάτοικοι του Περάκ της Μαλαισίας άρχισαν να διαμαρτύρονται για ασθένειες, καθώς λειτουργούσε εκεί από το 1979 θυγατρική της Mitsubishi Chemical που εξήγαγε ύττριο από μοναζίτη. Το 1984, Ιάπωνας καθηγητής μέτρησε επίπεδα ακτινοβολίας εκατοντάδες φορές υψηλότερα από τα διεθνώς αποδεκτά όρια, ενώ μεταγενέστερη έρευνα κατέγραψε εξαιρετικά υψηλά ποσοστά συγγενών ανωμαλιών και οκτώ περιπτώσεις λευχαιμίας στη μικρή κοινότητα.
Η κερδοσκοπία ως μεγαλύτερος εχθρός
Για πολλούς του κλάδου, το πραγματικό εμπόδιο δεν είναι η ραδιενέργεια αλλά η κερδοσκοπία. «Η εξόρυξη σπάνιων γαιών είναι το Αφγανιστάν της μεταλλευτικής βιομηχανίας», είπε ο Κένεντι, περιγράφοντας έναν χώρο όπου εταιρείες εισέρχονται με μεγαλοπρεπείς ιδέες και βρίσκονται παγιδευμένες σε αδιέξοδα. Ο κλάδος βασίζεται σε πρακτικές «pump and dump», τεχνητής ανύψωσης τιμών και μαζικής πώλησης.
Το Foreign Policy αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στη συμφωνία χρηματοδότησης ύψους 1,6 δισεκατομμυρίων δολαρίων μεταξύ της κυβέρνησης Τραμπ και της USA Rare Earth, που συνδέεται με κρατική συμμετοχή 10% στην εταιρεία, κάτοχο των δικαιωμάτων του κοιτάσματος Round Top στο Τέξας. «Η σημερινή κυβέρνηση αποτυγχάνει συστηματικά να ζητήσει τη συμβουλή ειδικών και διοχετεύει απερίσκεπτα δισεκατομμύρια δολάρια των φορολογουμένων σε κερδοσκοπικά έργα με ελάχιστες πιθανότητες εμπορικής επιτυχίας», δήλωσε ο Τέρι ΜακΝάλτι, σύμβουλος μεταλλευτικών επιχειρήσεων από το Τούσον της Αριζόνα.
Ήδη από το 2022, ο Τζεφ Άτκινς, αντιπρόεδρος επιχειρηματικής ανάπτυξης της καναδικής Ucore Rare Metals, καλούσε τον κλάδο να εγκαταλείψει τη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία και να επικεντρωθεί σε έργα που μπορούν να τεθούν πραγματικά σε παραγωγή. Χωρίς αυτή την αλλαγή νοοτροπίας, προειδοποίησε, δεν θα εξασφαλιστούν ποτέ οι αναγκαίες ποσότητες.
Γιατί έχει σημασία για την Ελλάδα και την Κύπρο
Η μάχη για τις σπάνιες γαίες είναι, κατ' ουσίαν, μια νέα μορφή στρατηγικής αντιπαράθεσης, όπου η οικονομική εξάρτηση γίνεται όπλο. Για τον ελληνισμό, που γνωρίζει καλά τι σημαίνει μονοπώλιο πίεσης και αμφισβήτηση της sovereigνότητας, το μάθημα είναι σαφές: η πραγματική ισχύς δεν διαπραγματεύεται, αλλά οικοδομείται με υποδομές, τεχνογνωσία και μακρόπνοο σχεδιασμό. Όπως ακριβώς η ιστορία των Ελλήνων δίδαξε ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται, έστε και η βιομηχανική αυτοτέλεια δεν προκύπτει από συμφωνίες επί χάρτου αλλά από επίμονη, συλλογική προσπάθεια.
Ο Κένεντι το διατύπωσε με σκληρή ρεαλιστικότητα: «Αν εξορθολογίσετε τους κανονισμούς για το θόριο, θα τερματίσετε την κρίση των σπάνιων γαιών στις ΗΠΑ. Θα μετατρέψετε τις σπάνιες γαίες από κάτι που βρίσκεται διαρκώς σε έλλειψη σε κάτι συνηθισμένο». Εάν οι κυβερνήσεις δεν δράσουν τώρα, η αυστηρότητα των κανονισμών θα περιορίσει τις φιλοδοξίες του υπόλοιπου κόσμου, και το μονοπώλιο της Πεκίνου θα παραμείνει ανέπαφο.
Στη Νότια Αφρική, η Steenkampskraal Monazite Mine στην επαρχία Δυτικού Ακρωτηρίου εγκαινίασε πρόσφατα την πρώτη φάση του έργου της, σηματοδοτώντας τη μετάβαση του κοιτάσματος με την υψηλότερη περιεκτικότητα στον κόσμο από το εργαστηριακό στάδιο στην εμπορική επεξεργασία. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: θα αποδειχθεί ο μοναζίτης ο δισκοπότηρος ή ένα ακόμη τέχνασμα των καιρών;
Συχνές ερωτήσεις για τον μοναζίτη και τις σπάνιες γαίες
Τι είναι ο μοναζίτης;
Είναι ορυκτό πλούσιο σε στοιχεία σπάνιων γαιών, που συναντάται σε αποθέσεις βαρέων ορυκτών άμμων και μπορεί να εμπλουτιστεί με σχετικά απλές και οικονομικές μεθόδους.
Γιατί ο μοναζίτης θεωρείται απειλή για το κινεζικό μονοπώλιο;
Η χαμηλότερο κόστος εξόρυξης και εμπλουτισμού του, σε συνδυασμό με τεράστια κοιτάσματα εκτός Κίνας, θα μπορούσε να δημιουργήσει εναλλακτικές αλυσίδες εφοδιασμού σε Δύση.
Ποιο είναι το βασικό εμπόδιο στην αξιοποίησή του;
Ο μοναζίτης περιέχει συνήθως ραδιενεργό θόριο και ενίοτε ουράνιο, γεγονός που υπάγεται σε αυστηρούς πυρηνικούς κανονισμούς, ενώ ο κλάδος ταλανίζεται από κερδοσκοπικές πρακτικές.