Τοξικές ανθίσεις φυκών πνίγουν ακτογραμμές σε όλη την Ευρώπη, από τη Βρετάνη έως τη Βαλτική, καθώς η εντατική κτηνοτροφία και η κλιματική αλλαγή δηλητηριάζουν θάλασσες και λίμνες που επί γενιές τρέφανε ψαράδες, τουρίστες και τοπικές κοινότητες. Το καλοκαίρι του 2026 οι απαγορεύσεις κολύμβησης μετρήθηκαν σε εκατοντάδες σε όλη την ήπειρο, σύμφωνα με έρευνα του euronews που επισκέφθηκε μερικά από τα πιο πληγμένα σημεία της Ευρώπης.
Η «πράσινη γλίτσα» που απλώνεται στις ακτές δεν είναι φυσικό φαινόμενο αλλά συνέπεια δεκαετιών αμέλειας. Οι επιστήμονες αποδίδουν την εξάπλωση των κυανοβακτηρίων, γνωστών και ως μπλε-πράσινων φυκών, στη διαρροή θρεπτικών ουσιών, αζώτου και φωσφόρου, από λιπάσματα και περίσσεια κοπριά βιομηχανικών κτηνοτροφικών μονάδων, σε νερά που η κλιματική αλλαγή έχει ήδη θερμάνει επικίνδυνα.
Mar Menor: ο «παράδεισος» που έγινε ζώνη θυσίας
Στην Ισπανία, η λιμνοθάλασσα Mar Menor, η μεγαλύτερη αλμυρή λιμνοθάλασσα της Ευρώπης, ζει την τελευταία δεκαετία απότομη αύξηση της άλγης που αφανίζει τη θαλάσσια ζωή. Η 84χρονη Fina, κάτοικος της παραλίας Los Urrutias στη Μούρθια, το λέει με λόγια που θυμίζουν αρχαία θρήνο για γη που χάθηκε.
«Κάποτε εδώ ήταν παράδεισος. Η θάλασσα έσφυζε από ιππόκαμπους», λέει η Fina, ενώ σάπια φύκια στοιβάζονται στην ακτή αναδίδοντας αποπνικτική δυσοσμία. «Δεν θα με ξαναδείτε ποτε να κολυμπώ σε αυτά τα νερά».
Μολονότι το 2022 η ισπανική κυβέρνηση παραχώρησε στη λιμνοθάλασσα «νομική προσωπικότητα», με δικαιώματα προστασίας και αποκατάστασης, η απορροή της εντατικής γεωργίας συνεχίζεται. Μελέτες εκτιμούν ότι η γεωργία ευθύνεται για περίπου 85% των θρεπτικών συστατικών που καταλήγουν στη λιμνοθάλασσα. Τους τρεις πρώτους μήνες του 2026 οι τοπικές αρχές μάζεψαν πάνω από 4.000 τόνους άλγης από τις ακτές, περίπου όσο το βάρος 1.000 ελεφάντων.
«Η γη δεν μπορεί να τα απορροφήσει όλα αυτά», λέει ο Pedro Luengo, βιολόγος και εκπρόσωπος της Ecologistas en Acción στη Μούρθια. «Είμαστε μια ζώνη θυσίας». Ο ψαράς Rubén Albaladejo από το Lo Pagán το επιβεβαιώνει από τη δική του σκαμνή: «Παλιά πιάνουμε πολύ περισσότερες τσιπούρες και γαρίδες. Τώρα η ψαριά είναι πολύ μικρότερη». Το νερό έχει φτάσει τους 30 βαθμούς, θερμοκρασία που ο ίδιος δεν είχε ξαναδεί.
Η Μεσόγειος σπάει ρεκόρ θερμοκρασίας
Τα ευρήματα αφορούν άμεσα τη Μεσόγειο, τη θάλασσα που γέννησε τον ελληνικό πολιτισμό και που σήμερα θερμαίνεται ταχύτερα από πολλούς ωκεανούς. Επιστήμονες προειδοποίησαν τον Αύγουστο ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή πρόσθεσε περίπου 2 βαθμούς Κελσίου στις μέγιστες θερμοκρασίες της Μεσογείου, σύμφωνα με το World Weather Attribution. Τον Ιούλιο η Μεσόγειος κατέγραψε μέση θερμοκρασία ρεκόρ 27,07 βαθμών.
Για την Κύπρο, νησί του οποίου η ιστορία, η πίστη και το ψωμί των ανθρώπων της δεμένες με τη θάλασσα από την εποχή της Αφροδίτης, αυτά τα νούμερα δεν είναι ακαδημαϊκή άσκηση. Η τουριστική οικονομία, η αλιεία, η ίδια η υγεία των ακτών μας εξαρτώνται από νερά που μένουν καθαρά. Η αμέλεια δεν συγχωρείται εύκολα από τη φύση, όπως δεν συγχωρήθηκε σε όσους άφησαν τη θάλασσα τους να πεθάνει.
Από τη Βόρεια Ιρλανδία έως τη Βαλτική
Στη Βόρεια Ιρλανδία, η λίμνη Lough Neagh, η μεγαλύτερη του Ηνωμένου Βασιλείου, που παρέχει το 40% του πόσιμου νερού της περιοχής, καταστρέφεται κάθε καλοκαίρι από μπλε-πράσινες άλγες από το 2023. «Η λίμνη είναι νεκρή», λέει ο ψαράς Declan Coney, που δουλεύει στη λίμνη από το 1975. «Φέτος ήταν η χειρότερη χρονιά που είχαμε ποτέ στο ψάρεμα».
Στη Βρετάνη, η άλγη τύπου «θαλάσσιο μαρούλι» έχει συνδεθεί με έως έξι θανάτους από τη δεκαετία του 1980, καθώς η αποσύνθεσή της παράγει υδρόθειο, αέριο που μπορεί να φράξει τους αεραγωγούς. Η χερσόνησος καλύπτει μόλις το 5% της Γαλλίας, αλλά τα 6,8 εκατομμύρια γουρούνια της αντιστοιχούν στο 58% του συνολικού πληθυσμού χοίρων της χώρας. «Έχουμε πολύ περισσότερα ζώα παρά ανθρώπους», λέει ο συγγραφέας Yves-Marie Le Lay. Το γαλλικό Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε το 2021 ότι πάνω από το 90% του αζώτου στους πληγέντες κόλπους προέρχεται από τη γεωργία.
Στη Βαλτική, ο διακυβερνητικός οργανισμός HELCOM εκτιμά ότι η γεωργία ευθύνεται για έως 90% του αζώτου και έως 80% του φωσφόρου στη διάχυτη απορροή θρεπτικών. Ο Jürgen Leicher, που ταξιδεύει στα νερά της βόρειας Γερμανίας εδώ και 40 χρόνια, περιγράφει τις φετινές ανθίσεις ως τις χειρότερες που έχει δει ποτέ: «Σε όλη αυτή την άλγη, η θάλασσα ήταν νεκρή. Δεν βλέπεις πουλιά, δεν βλέπεις θηλαστικά, δεν βλέπεις ψάρια».
Τι πρέπει να γίνει
Η λύση, λένε οι επιστήμονες, δεν είναι τεχνολογική αλλά πολιτική. Ο καθηγητής Friedhelm Taube από το Πανεπιστήμιο του Κιέλου, που πέρασε 12 χρόνια συμβουλεύοντας το γερμανικό υπουργείο Γεωργίας, ζητά οι κυβερνήσεις να στηρίξουν τους αγρότες ώστε να χρησιμοποιούν λιγότερα λιπάσματα πλούσια σε νιτρικά, να σπέρνουν καλυπτικές καλλιέργειες όπως το τριφύλλι και να μειώσουν τον αριθμό των ζώων ανά εκτάριο.
«Η επιστήμη είναι σαφής ως προς το τι πρέπει να γίνει», λέει ο Taube. Ο Luengo στη Μούρθια το θέτει πιο απότομα: «Ή καταστρέφουμε το Mar Menor ή μετασχηματίζουμε το αγροτικό μοντέλο».
Οι πολίτες δεν μένουν αδρανείς. Στη Βρετάνη, ο ακτιβιστής Fabrice Hamon εργάζεται πάνω σε σύστημα παρακολούθησης βακτηρίων σε περίπου 20 ποτάμια μέσω της εφαρμογής La Météo Bacterio, ενώ η εφαρμογή Bloomin' Algae του UK Centre for Ecology & Hydrology επιτρέπει σε πολίτες στην Ελλάδα, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, την Ολλανδία και τη Νορβηγία να αναφέρουν την παρουσία μπλε-πράσινων φυκών.
Συχνές ερωτήσεις
Τι προκαλούν οι μπλε-πράσινες άλγες στον άνθρωπο;
Ορισμένα είδη μπορούν να προκαλέσουν ναυτία, εμετούς, διάρροια και δερματικούς ερεθισμούς, γι' αυτό και επιβλήθηκαν εκατοντάδες απαγορεύσεις κολύμβησης σε όλη την Ευρώπη το καλοκαίρι του 2026.
Ποιος είναι ο κύριος ένοχος της ρύπανσης;
Σύμφωνα με τις μελέτες που επικαλείται το euronews, η εντατική γεωργία και κτηνοτροφία ευθύνεται για το 85% έως 90% των θρεπτικών συστατικών που καταλήγουν στα πληγμένα ύδατα, με τις αστικές πηγές να αποτελούν το υπόλοιπο.
Πώς συνδέεται η κλιματική αλλαγή με τις ανθίσεις φυκών;
Τα θερμότερα νερά επιτρέπουν στην άλγη να αναπτύσσεται ταχύτερα και να διαρκεί περισσότερο. Η Μεσόγειος κατέγραψε τον Ιούλιο μέση θερμοκρασία ρεκόρ 27,07 βαθμούς Κελσίου, περίπου 2 βαθμούς υψηλότερη από το πρόσφατο παρελθόν λόγω της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής.