Η κινηματογραφική ταινία Whalefall, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στις αίθουσες, αναζωπύρωσε ένα από τα αρχαιότερα γοητευτικά ερωτήματα του ανθρώπου: τι θα συνέβαινε αν ένα από τα μεγαλύτερα πλάσματα του ωκεανού μας καταβρόχιζε ζωντανούς. Οι θαλάσσιοι επιστήμονες, σύμφωνα με ρεπορτάζ της Η Ναυτεμπορικής, δίνουν μια απάντηση που είναι συγχρόνως ανακουφιστική και ανησυχητική.
Η ιστορία της ταινίας αφηγείται τη δοκιμασία ενός δύτη με εξοπλισμό αυτόνομης κατάδυσης, ο οποίος καταπίνεται από μια φάλαινα φυσητήρα και έχει στη διάθεσή του μόλις μία ώρα προτού εξαντληθεί το οξυγόνο του. Το ερώτημα δεν είναι καινούργιο. Από τη βιβλική αφήγηση του Ιωνά και του κήτους, ο άνθρωπος ζει με τον τρόμο και τη γοητεία του σκοτεινού κόλπου του θαλάσσιου θηρίου, ενός μοτίβου που οι πρόγονοί μας γνώριζαν ήδη από τον μύθο του Κήτους που έστειλε ο Ποσειδώνας κατά της Ανδρομέδας.
Η ανατομία της φάλαινας: ποια είδη θα μπορούσαν να καταπιούν άνθρωπο
Η απάντηση της επιστήμης είναι σαφής: για τις περισσότερες φάλαινες, μια τέτοια κατάποση είναι ανατομικά αδύνατη. Υπάρχει όμως μία εξαίρεση, και δεν είναι τυχαίο ότι οι δημιουργοί της ταινίας την επέλεξαν. Η φάλαινα φυσητήρας, το γιγάντιο θηλαστικό που μπορεί να φτάσει τα 18 μέτρα σε μήκος, τρέφεται με μεγάλα θηράματα, μεταξύ των οποίων και γιγάντια καλαμάρια. Διαθέτει έναν από τους λίγους οισοφάγους στον πλανήτη αρκετά ευρείς ώστε να περάσει από μέσα του ένας άνθρωπος.
Η Τζόι Ρέιντενμπεργκ, συγκριτική ανατόμος στην Ιατρική Σχολή Icahn της Νέας Υόρκης, υπηρέτησε ως επιστημονική σύμβουλος στην ταινία. Όπως εξήγησε, μιλώντας στο Science News, μόνο ένα πλήρως ανεπτυγμένο αρσενικό φυσητήρα, «μεγαλύτερο από τις περισσότερες φάλαινες που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε», θα ήταν ικανό για κάτι τέτοιο.
«Είναι πράγματι πιθανό μια πολύ μεγάλη ενήλικη φάλαινα φυσητήρας να καταπιεί έναν άνθρωπο», δήλωσε η Ρέιντενμπεργκ, προσθέτοντας ότι με εξαίρεση τους φυσητήρες το σενάριο παραμένει ανατομικά ανέφικτο. Το ρεπορτάζ του Τανέα επιβεβαιώνει την ίδια εκτίμηση, τονίζοντας ότι για όλα τα άλλα είδη η κατάποση ανθρώπου παραμένει εκτός πεδίου του εφικτού.
Η περίπτωση Μάικλ Πάκαρντ: όταν η φάλαινα «έκανε λάθος»
Η πραγματικότητα έχει ήδη προσφέρει ένα σχεδόν μυθιστορηματικό προηγούμενο. Το 2021, ο αστακοδύτης από τη Μασαχουσέτη Μάικλ Πάκαρντ παγιδεύτηκε για λίγο μέσα στο στόμα μιας μεγάπτερης φάλαινας, ένα περιστατικό που θύμισε σε πολλούς ότι η φύση κρατά ακόμη τις αρχαίες της δυνάμεις ανεξέλεγκτες.
Ο Πάκαρντ, όπως σημειώνει το Philenews, γνώριζε ότι μια μεγάπτερη φάλαινα δεν θα μπορούσε να τον καταπιεί ολόκληρο. Το στομάχι του ζώου μπορεί να χωρέσει άνθρωπο, ο λαιμός του όμως όχι.
«Ο οισοφάγος μιας μεγάπτερης φάλαινας έχει περίπου το μέγεθος μιας ανθρώπινης γροθιάς», δήλωσε στο National Geographic η Νίκολα Χότζινς, από την οργάνωση Whale and Dolphin Conservation. Κατά συνέπεια, ο δύτης πιθανότατα «βρέθηκε μέσα στο στόμα της φάλαινας, χωρίς να καταποθεί, προτού το ζώο αντιληφθεί το λάθος του και τον αποβάλει».
Το οξυγόνο, η πίεση και το πεπτικό σύστημα
Ακόμη κι αν ένας άνθρωπος καταποθεί, η επιβίωση μέσα στη φάλαινα είναι εντελώς διαφορετικό ζήτημα. Οι επιστήμονες περιγράφουν το εσωτερικό του ζώου ως έναν κόσμο σκοτεινό, υγρό, ασφυκτικά περιορισμένο και γεμάτο πεπτικά υγρά. Στην ταινία, ο δύτης επιβιώνει αξιοποιώντας το οξυγόνο που απομένει στη φιάλη του, μια λύση που θα του εξασφάλιζε μεν πολύτιμο χρόνο, αλλά δεν θα άλλαζε ουσιαστικά τις συνθήκες.
Ένα ακόμη εμπόδιο είναι η πίεση. Οι φυσητήρες κυνηγούν καλαμάρια στα μεγάλα βάθη και καταδύονται συστηματικά σε βάθη που θα ήταν θανατηφόρα για άνθρωπο χωρίς κατάλληλη προστασία. Ένας δύτης μέσα στη φάλαινα θα προστατευόταν ίσως από την άμεση επαφή με το νερό, οι τεράστιες ωστόσο δυνάμεις που αναπτύσσονται σε τέτοια βάθη καθιστούν το περιβάλλον εξαιρετικά επικίνδυνο.
Και το στομάχι του φυσητήρα δεν είναι η τεράστια, κούφια σπηλιά της μυθοπλασίας. Αποτελείται από πολλαπλά «διαμερίσματα» που διασπούν σκληρά θηράματα, ακόμη και είδη με αιχμηρά ράμφη και πλοκάμια. Όποιος παγιδευόταν εκεί θα αντιμετώπιζε όχι μόνο την ασφυξία, αλλά και τη θερμότητα, τα πεπτικά υγρά και τη συνεχή κίνηση, καθώς το ζώο θα κολυμπούσε και θα καταδυόταν στα βάθη του ωκεανού.
Από τον μύθο του Κήτους στη σύγχρονη επιστήμη
Δεν είναι τυχαίο ότι ο ελληνικός κόσμος, που έδωσε στη Δύση και τη λέξη «κήτος», έτρεφε για χιλιετίες τον σεβασμό απέναντι στο βάθος της θάλασσας. Για ένα νησί όπως η Κύπρος, που έζησε πάντα με και από τη θάλασσα, οι ιστορίες για τα γιγάντια πλάσματα των ωκεανών δεν είναι απλή περιέργεια. Είναι κομμάτι της λαϊκής μνήμης, από τους μύθους του Ποσειδώνα έως τους ναυτικούς θρύλους της Μεσογείου.
Σήμερα, η επιστήμη φωτίζει αυτό που ο μύθος μόνο υποψιαζόταν. Ο ωκεανός, όπως και η ιστορία, δεν συγχωρεί εύκολα όσους υποτιμούν τις δυνάμεις του. Η ταινία Whalefall, με τη συμβουλή επιστημόνων όπως η Ρέιντενμπεργκ, κρατά μια ισορροπία ανάμεσα στο θέαμα και την αλήθεια: η φύση μπορεί να μας καταπιεί, το σενάριο όμως της επιβίωσης παραμένει, για την ώρα, προνόμιο της μυθοπλασίας.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί μια φάλαινα να καταπιεί άνθρωπο;
Μόνο ένας πολύ μεγάλος ενήλικος αρσενικός φυσητήρας θα μπορούσε, σύμφωνα με την ανατόμο Τζόι Ρέιντενμπεργκ. Για όλα τα άλλα είδη φαλαινών η κατάποση ανθρώπου είναι ανατομικά αδύνατη.
Τι συνέβη με τον Μάικλ Πάκαρντ το 2021;
Ο αστακοδύτης από τη Μασαχουσέτη παγιδεύτηκε για λίγο μέσα στο στόμα μιας μεγάπτερης φάλαινας, χωρίς να καταποθεί, καθώς ο οισοφάγος του ζώου έχει περίπου το μέγεθος μιας ανθρώπινης γροθιάς.
Θα μπορούσε κάποιος να επιζήσει μέσα στο στομάχι φάλαινας;
Οι ειδικοί το θεωρούν σχεδόν αδύνατο: το περιβάλλον είναι σκοτεινό, υγρό, στενό και γεμάτο πεπτικά υγρά, ενώ το οξυγόνο εξαντλείται και η πίεση στα βάθη καθιστά τις συνθήκες θανατηφόρες.