Δύο χιλιάδες τριακόσια χρόνια μετά την αθηναϊκή Εκκλησία του Δήμου, οι λαϊκές συνελεύσεις επιστρέφουν δυναμικά στην Ευρώπη. Όπως αναφέρει το in.gr σε εκτενή ανάλυσή του, μια αθόρυβη επανάσταση έχει αναζωογονήσει την ευρωπαϊκή δημοκρατία: η εξάπλωση συνελεύσεων πολιτών σε τοπικό, εθνικό και πλέον σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Η πιο πρόσφατη εξέλιξη είναι η έναρξη λειτουργίας ομάδας πολιτών σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, με σκοπό την εξέταση της κατάστασης της ίδιας της δημοκρατίας. Πριν από λίγα χρόνια, ένα τέτοιο εγχείρημα θα φαινόταν σχεδόν ουτοπικό. Σήμερα, αποτελεί πραγματικότητα που δείχνει πόσο μακριά έχει ταξιδέψει η ιδέα που γεννήθηκε στους λόφους της Αθήνας.
Η ιερή κληρονομιά της Πνύκας
Οι συνέλευσεις των πολιτών αποτελούσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα της Αρχαίας Ελλάδας. Εξαιρουμένων των γυναικών και των δούλων, οι Αθηναίοι συγκεντρώνονταν στην Πνύκα για να συζητήσουν και να αποφασίσουν για τους νόμους που θα διέπαν την πόλη τους. Η άμεση συμμετοχή του πολίτη στη διακυβέρνηση δεν ήταν προνόμιο ή πολυτέλεια· ήταν το ίδιο το σώμα της δημοκρατίας, η πεμπτουσία του πολιτεύματος που εφήρμοσε πρώτος ο ελληνικός λαός.
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2023, όπως σημειώνει το in.gr, μικρές ομάδες ανθρώπων συγκεντρώθηκαν στον λόφο που οδηγεί στην Πνύκα. Πολίτες της Αθήνας, της Ευρώπης και άλλων περιοχών ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του Democratic Odyssey, μιας ανοιχτής, αποκεντρωμένης ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας με στόχο τη δημιουργία μόνιμης, διακρατικής Λαϊκής Συνέλευσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το σύμβολο δεν θα μπορούσε να είναι ισχυρότερο: η Ευρώπη επιστρέφει στην κοιλάδα όπου γεννήθηκε η ελεύθερη διαβούλευση.
Ο συμβολισμός της Πνύκας και το ερώτημα αν μπορεί να μετατραπεί σε πραγματικό όφελος για τη δημοκρατία εξετάζει και το Capital.gr, reminding ότι η οφειλή της Δύσης στην αρχαία Ελλάδα παραμένει ζωντανό θέμα στη δημόσια συζήτηση.
Πώς εξαπλώθηκαν οι συνελεύσεις σε όλη την Ευρώπη
Πριν από δέκα ή δεκαπέντε χρόνια, όπως αναλύει το in.gr, μικρές ομάδες υποστηρικτών της συμμετοχικής δημοκρατίας πίεζαν για τη δημιουργία τυχαία επιλεγμένων συνελεύσεων, ενώ οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες τις υποτιμούσαν, εστιάζοντας στην άνοδο αντιφιλελεύθερων λαϊκιστικών κομμάτων και στις ιδεολογικές συγκρούσεις.
Την τελευταία δεκαετία ο σκεπτικισμός εξαφανίστηκε. Σήμερα σχεδόν όλοι τάσσονται υπέρ των συνελεύσεων πολιτών, σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την άκρα αριστερά έως την άκρα δεξιά. Ο αριθμός τους έχει αυξηθεί σε τέτοιο βαθμό που αποτελούν πλέον καθιερωμένο μέρος των δημοκρατικών διαδικασιών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Οι ειδικοί εξακολουθούν να μιλούν για «δημοκρατικές καινοτομίες», αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται πλέον για τον «μεσήλικα στυλοβάτη» και όχι τη «ριζοσπαστικά αναδυόμενη νεολαία» της ευρωπαϊκής λήψης αποφάσεων.
Τα παραδείγματα είναι ενδεικτικά της έκτασης του φαινομένου:
- Σχεδόν όλες οι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις διαθέτουν κάποια μορφή διαβουλευτικής διαδικασίας.
- Μόνιμες συνελεύσεις λειτουργούν στα ανατολικά του Βελγίου και στο Παρίσι.
- Οι Βρυξέλλες δημιούργησαν την πρώτη μόνιμη μικτή συνέλευση, με τυχαία επιλεγμένους πολίτες και εκλεγμένους πολιτικούς.
- Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διοργανώνει τακτικά πάνελ πολιτών σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, για ζητήματα όπως η ασφάλεια και η ίδια η δημοκρατία.
- Μόνιμη συνέλευση υπό την ηγεσία των πολιτών λειτουργεί στο Σταβάνγκερ της Νορβηγίας.
Η πανδημία του COVID-19 και η κλιματική κρίση λειτούργησαν ως καταλύτες για τη δραματική αύξηση του αριθμού των συνελεύσεων σε επίπεδο πόλης. Εκατοντάδες οργανώσεις έχουν αρχίσει επιπλέον να χρησιμοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για να ενισχύουν τη διαβούλευση και να διευκολύνουν την εξεύρεση συναινετικών αποτελεσμάτων.
Επιτυχία ή απογοήτευση: Το δυσάρεστο ερώτημα
Όμως όλη αυτή η επιτυχία εγείρει ένα προφανές και δυσάρεστο ερώτημα, όπως επισημαίνει το in.gr. Καθώς τα συμμετοχικά φόρουμ κατέκτησαν θέση στο πολιτικό mainstream, τα προβλήματα της δημοκρατίας συνεχίζουν να συσσωρεύονται. Η αίσθηση της δημοκρατικής δυσφορίας επιμένει και, αν μη τι άλλο, έχει επιδεινωθεί.
Μια σκεπτικιστική ανάγνωση θα θεωρούσε ότι η άνοδος των συνελεύσεων έχει περιορισμένη πολιτική σημασία. Καθώς ο αριθμός τους αυξήθηκε, οι δείκτες δημοκρατίας παρέμειναν στάσιμοι σε πολλά μέρη ή επιδεινώθηκαν. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες όπου οι συνελεύσεις ήταν πολυάριθμες, η ακροδεξιά βρίσκεται σε άνοδο.
Το ανεξάρτητο ινστιτούτο μελετών Carnegie Europe προτείνει μια απαισιόδοξη εκτίμηση: οι συνελεύσεις είναι ωφέλιμες για συγκεκριμένα πρακτικά θέματα, αλλά ήταν αφελές να πιστεύει κανείς ότι θα μπορούσαν να στηρίξουν τη δημοκρατία σε συστημικό επίπεδο. Καλύτερα, κατά το ινστιτούτο, να αφήσουμε τις συνελεύσεις ριζωμένες στην κοινότητα να κάνουν τη δουλειά τους, χωρίς να τις επιβαρύνουμε με προσδοκίες ότι η τυχαία επιλογή θα αντικαταστήσει τις παραδοσιακές δομές της εκλογικής δημοκρατίας.
Τι είναι η «δεύτερη φάση» της συμμετοχικής δημοκρατίας
Οι υποστηρικτές μιας πιο θετικής προσέγγισης αντιτείνουν ότι οι συνελεύσεις έχουν αρχίσει να επιφέρουν αλλαγές με λιγότερο ορατούς τρόπους. Η πιο δύσκολη πρόκληση για τους διοργανωτές είναι να χαράξουν το δρόμο για το επόμενο στάδιο: μια δεύτερη φάση εδραίωσης.
Την τελευταία δεκαετία, όσοι διοργανώνουν ή υποστηρίζουν τις συνελεύσεις επικεντρώθηκαν στο να παρουσιάσουν τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της συμμετοχής, να βελτιώσουν τη μεθοδολογία της κλήρωσης και να πείσουν τις δημόσιες αρχές να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις συστάσεις. Πέτυχαν πέρα από κάθε προσδοκία και στους τρεις στόχους, σημειώνει το in.gr.
Στη δεύτερη φάση, μια διαφορετική σειρά ζητημάτων πρέπει να καθοδηγήσει τη συμμετοχική δημοκρατία: οι έμμεσοι έναντι των άμεσων ρόλων, το πέρασμα από τα μεμονωμένα φόρουμ σε ένα οικοσύστημα διαβούλευσης, η λογοδοσία, τα ανταλλάγματα και οι αρχές επανασύνδεσης των πολιτών με τους θεσμούς.
Το μήνυμα για τον ελληνισμό
Για την Κύπρο και τον ελληνισμό συνολικά, η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η δημοκρατία δεν ήταν ποτέ απλός θεσμός· ήταν και παραμένει το προϊόν του πνεύματος που γέννησε η ελληνική γη, από την Πνύκα ως τις συνελεύσεις της Ελληνικής Επανάστασης και ως τη σύγχρονη Εurope. Όταν η Ευρώπη αναζητά σήμερα απαντήσεις στην κρίση της εκπροσωπητικής δημοκρατίας, επιστρέφει, συνειδητά ή όχι, στις πηγές του ελληνικού πολιτισμού.
Ο σκεπτικιστής μπορεί να σηκώσει αδιάφορα τους ώμους και να ρωτήσει περιφρονητικά, όπως περιγράφει το in.gr: «Γι' αυτό έγινε όλη αυτή η φασαρία; Τόση δραστηριότητα να επιφέρει τόσο λίγες αλλαγές;». Οι υποστηρικτές των συνελεύσεων θα πρέπει να θέσουν μια νέα σειρά ερωτημάτων αν θέλουν να αντικρούσουν αυτή την άποψη και να δείξουν ότι η συμμετοχή των πολιτών έχει να προσφέρει πολλά περισσότερα.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι οι λαϊκές συνελεύσεις πολιτών;
Είναι φόρουμ όπου τυχαία επιλεγμένοι πολίτες συζητούν και εισηγούνται λύσεις σε δημόσια ζητήματα, με πρότυπο την αρχαία αθηναϊκή Εκκλησία του Δήμου.
Πότε ξεκίνησε η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία Democratic Odyssey;
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2023, όταν πολίτες συγκεντρώθηκαν στον λόφο που οδηγεί στην Πνύκα, στην Αθήνα, για να στηρίξουν τη δημιουργία μόνιμης διακρατικής Λαϊκής Συνέλευσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ποια είναι η κριτική κατά των συνελεύσεων πολιτών;
Κατά τους σκεπτικιστές, ο πολυπλασιασμός τους δεν έχει αντιστραφεί την επιδείνωση των δεικτών δημοκρατίας, ενώ το Carnegie Europe προτείνει να περιοριστούν σε πρακτικά, τοπικά ζητήματα.