Ελλάδα: Το Οικονομικό Θαύμα ή η Νέα Ψευδαίσθηση του Ίκαρου;

Η έκθεση της Allianz Research αποκαλύπτει τι κρύβεται πίσω από το λεγόμενο «οικονομικό θαύμα» της Νότιας Ευρώπης. Η Ελλάδα, μαζί με την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία, εμφανίζει ρυθμούς ανάπτυξης που υπερβαίνουν κατά πολύ αυτούς της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης τα τελευταία χρόνια. Εντούτοις, οι διαρθρωτικές αδυναμίες παραμένουν βαθιά ριζωμένες, το δημόσιο χρέος συνεχίζει να στεφανώνει τις οικονομίες του Νότου και η εξάρτηση από ευρωπαϊκά κεφάλαια εγείρει το ιστορικό ερώτημα: πρόκειται για πραγματική, αυτοδύναμη ανάνηψη ή για μια ψευδαίσθηση που θα διαλυθεί μόλις εξαντληθούν οι εξωτερικές ενισχύσεις;

Η Επιστροφή των Ελλήνων: Πραγματική Νίκη ή Δώρο Δαναικό;

Ο νότος της Ευρώπης κέρδισε την τελευταία δεκαετία, ιδίως από το 2019 και μετά, σύμφωνα με την Allianz Research. Τα πρώην περιβόητα «PIGS», δηλαδή η Πορτογαλία, η Ιταλία, η Ελλάδα και η Ισπανία, εξελίχθηκαν στη μεγαλύτερη θετική έκπληξη της Ευρωζώνης. Η οικονομική ανάπτυξη των τεσσάρων χωρών ξεπέρασε κατά πολύ αυτή των κρατών της Κεντρικής Ευρώπης, μειώνοντας ελαφρώς το χάσμα εισοδήματος Βορρά Νότου.

Η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία βρίσκονται περίπου 11% πάνω από τα προπανδημικά επίπεδα παραγωγής, ενώ η Γερμανία βίωσε τέσσερα συνεχή έτη στασιμότητας. Τα spreads, που είχαν ξεπεράσει τις 250 μονάδες βάσης κατά τη διάρκεια της κρίσης, μειώθηκαν σε περίπου 70 μονάδες βάσης. Τα τραπεζικά συστήματα της Νότιας Ευρώπης ουσιαστικά ολοκλήρωσαν την εκκαθάριση των μη εξυπηρετούμενων δανείων τους, σε πλήρη αντίθεση με την επιδείνωση που αρχίζει να παρατηρείται σε γερμανικές και γαλλικές τράπεζες.

Όμως, όπως διδάσκει η ελληνική ιστορία, τα δώρα που έρχονται απ έξω κρύβουν συχνά αγκύλες. Κάτω από τη φαινομενική αναγέννηση, πολλές από τις διαρθρωτικές αδυναμίες που ιστορικά παρεμπόδιζαν αυτές τις οικονομίες παραμένουν ανέπαφες, σαν τα θεμέλια ενός κτιρίου που βάφτηκε εξωτερικά χωρίς να επισκευαστεί.

Δώδεκα Μύθοι και η Πραγματικότητα της Παραγωγικότητας

Ο ευρωπαϊκός νότος κέρδισε την οικονομική μάχη από το 2020, αλλά αυτή η νίκη στηρίχθηκε στην ώθηση των ευρωπαϊκών κεφαλαίων, στη μετατόπιση των καταναλωτικών προτύπων μετά την πανδημία και στην έντονη δημιουργία θέσεων εργασίας που τροφοδοτήθηκε από την εισροή μεταναστών. «Αυτά τα θεμέλια διατήρησαν ένα είδος οικονομικού θαύματος, αλλά δεν φαίνονται αρκετά ισχυρά ή ευέλικτα για να το διατηρήσουν», προειδοποιούν οι οικονομολόγοι της Allianz Research.

Η Allianz παραλληλίζει την κατάσταση με εκείνη πριν από 20 έτη: «Τώρα που ο οικονομικός κύκλος επεκτείνεται, ο Νότος φαίνεται να είναι ο μεγάλος νικητής της τελευταίας δεκαετίας, αλλά όταν η παλίρροια κοπάσει και η οικονομική κατάσταση περιπλεχθεί, θα δούμε αν οι οικονομίες των πρώην PIGS φορούσαν μαγιό ή κολυμπούσαν γυμνές». Η παραγωγικότητα παραμένει στάσιμη, η απασχόληση επικεντρώνεται σε επισφαλείς θέσεις, το δημόσιο χρέος υψώνεται και η ανταγωνιστικότητα αφήνει πολλά ερωτήματα αναπάντητα.

Το Ταμείο Ανάκαμψης: Δώρο ή Δούρειος Ίππος;

Ένα βασικό στοιχείο για την κατανόηση του θαύματος του Νότου ήταν η εξαιρετική ευρωπαϊκή υποστήριξη. Τα κεφάλαια Next Generation EU παρείχαν πρωτοφανή κίνητρα. Η Ελλάδα έλαβε βοήθεια ισοδύναμη με σχεδόν το 20% του ΑΕΠ της, η Ιταλία σχεδόν το 11%, η Πορτογαλία το 9,3% και η Ισπανία το 8,5%. Η Allianz το περιγράφει ως «το μεγαλύτερο συντονισμένο πρόγραμμα δημόσιων επενδύσεων που ανέπτυξε ποτέ η ευρωζώνη». Αυτή η εισροή πόρων κατέστησε δυνατή τη χρηματοδότηση επενδύσεων, την ενίσχυση της ψηφιοποίησης και τη διευκόλυνση μεταρρυθμίσεων που διαφορετικά θα ήταν πολύ πιο πολιτικά απαιτητικές.

Εδώ όμως αναδύεται ένας κίνδυνος που η κυπριακή και η ελληνική εμπειρία γνωρίζουν καλά: η εξάρτηση από εξωτερικές δυνάμεις. Οι εκταμιεύσεις από το πρόγραμμα θα λήξουν το 2026, και η Allianz προειδοποιεί ότι εξαφανίζεται όχι μόνο το δημοσιονομικό κίνητρο, αλλά και «ένας μηχανισμός μεταρρυθμιστικής πειθαρχίας». Όταν αυτή η υποστήριξη καταργηθεί, οι κυβερνήσεις του Νότου θα βρεθούν ξανά μόνες απέναντι στα διαρθρωτικά τους προβλήματα, όπως ο Σίσυφος απέναντι στον αέναο βασανισμό του.

Η Ελλάδα και το Χρέος που Δεν Σβήνεται

Οι οικονομολόγοι της Allianz εξηγούν ότι η ανάπτυξη δεν υπήρξε προϊόν τεχνολογικής επανάστασης ή επιχειρηματικής καινοτομίας. Βασίστηκε κυρίως στην απασχόληση χαμηλής ειδίκευσης και σχετικά επισφαλή. Η ανάπτυξη προήλθε μέσω της αυξημένης συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό, της έντονης δημιουργίας θέσεων εργασίας και της εισροής μεταναστών. Αυτό το μοντέλο έχει περιορισμούς και ακούσιες συνέπειες, όπως η αύξηση του κόστους στέγασης και η υπερφόρτωση των δημόσιων υπηρεσιών.

Η έκθεση επισημαίνει ένα τραγικό στοιχείο για τον ελληνισμό: η Ελλάδα δεν έχει ανακτήσει το επίπεδο κατά κεφαλήν εισοδήματος που κατείχε πριν από την κρίση του 2008. Επιπλέον, οι χώρες του Νότου φέρουν τις υψηλότερες συνταξιοδοτικές δαπάνες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι οποίες θα πρέπει να αντιμετωπιστούν μέσω υψηλότερων φόρων, περικοπών, αυξημένου χρέους ή συνδυασμού αυτών των επιλογών. «Σε κάθε περίπτωση, οι αποφάσεις για τη χρηματοδότηση των συντάξεων στο Νότο δεν θα ευνοήσουν την οικονομική ανάπτυξη», εκτιμούν οι οικονομολόγοι.

Το δημόσιο χρέος της Ισπανίας παραμένει στο 100% του ΑΕΠ, ενώ της Ιταλίας και της Ελλάδας υπερβαίνει το 130%. Παρά την ταχύτερη ανάπτυξη, τα επίπεδα χρέους είναι σχεδόν διπλάσια από αυτά της Γερμανίας και των λιτών χωρών. Η παραγωγικότητα, η κινητήρια δύναμη της διαρκούς σύγκλισης των εισοδημάτων, παραμένει το άλυτο ζήτημα. Η πρόσφατη ανάπτυξη επέτρεψε την ανάκαμψη της παραγωγής και τη δημιουργία απασχόλησης, αλλά δεν κατάφερε να αντιμετωπίσει το θεμελιώδες πρόβλημα: την ικανότητα αυτών των οικονομιών να παράγουν περισσότερη προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο.

Τουρισμός και Ευαλωτότητα: Όταν ο Ήλιος Δεν Φτάνει

Η φύση των τομέων που ηγήθηκαν της ανάπτυξης εξηγεί την αβεβαιότητα. Ο τουρισμός, η φιλοξενία, το λιανικό εμπόριο, οι κατασκευές και οι υπηρεσίες υπήρξαν οι μεγαλύτεροι ωφελημένοι της μεταπανδημικής ανάνηψης. Είναι δραστηριότητες που δημιουργούν πολλές θέσεις εργασίας γρήγορα, αλλά χαρακτηρίζονται από χαμηλότερα κέρδη παραγωγικότητας, σχετικά χαμηλούς μισθούς και υψηλή ευαισθησία σε οικονομικές ή γεωπολιτικές κρίσεις.

Η ισχυρή απόδοση της απασχόλησης καλύπτει εν μέρει μια ατελή ομαλοποίηση της αξιοποίησης της εργασίας. Η αύξηση του ΑΕΠ παράγει λιγότερο εισόδημα και λιγότερο πλούτο ανά εργαζόμενο από ό,τι θα δημιουργούσαν θέσεις εργασίας με παραγωγικότητα παρόμοια με τον μέσο όρο της Ευρωζώνης. Η σύγκλιση στην παραγωγή δεν μεταφράζεται πλήρως σε σύγκλιση στην οικονομική ευημερία.

Εκλογές και Αβεβαιότητα: Το 2027 ως Κρίσιμο Ορόσημο

Η πολιτική κατάσταση θα μπορούσε να περιπλέξει τα πράγματα ακόμη περισσότερο. Η Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα θα διεξαγάγουν εθνικές εκλογές ως το 2027. Το εκλογικό ημερολόγιο συμπίπτει ακριβώς με τη στιγμή που οι εξωτερικές συνθήκες που οδήγησαν στις μεταρρυθμίσεις θα εξαφανιστούν και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα συνεχίσει να αποσύρει σταδιακά τα νομισματικά μέτρα τόνωσης.

Η πρόοδος της τελευταίας δεκαετίας είχε υψηλό κοινωνικό κόστος και οι πολιτικές εντάσεις που προέκυψαν δεν έχουν εξαφανιστεί εντελώς. Για τον ελληνισμό, που έφερε βαριά τη σκιά της μνημονιακής κατοχής στην οικονομική του κυριαρχία, ο κίνδυνος επιστροφής σε παρόμοια αδιέξοδα δεν είναι απλή υπόθεση, αλλά ζήτημα εθνικής αξιοπρέπειας.

Θαύμα ή Ψευδαίσθηση για τον Ελληνισμό;

Η έκθεση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το οικονομικό θαύμα της Νότιας Ευρώπης είναι πραγματικό και θετικό, αλλά ταυτόχρονα ατελές και σταδιακά εξασθενεί. «Η Νότια Ευρώπη κέρδισε την τελευταία δεκαετία, αλλά η επόμενη εξαρτάται από κάτι πολύ πιο δύσκολο. Τα ίδια παλιά εμπόδια εμποδίζουν ξανά την πρόοδο του Νότου: η αύξηση της παραγωγικότητας, η μεγαλύτερη καινοτομία, η προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων και η οικοδόμηση ανάπτυξης λιγότερο εξαρτημένης από τον τουρισμό, τα ευρωπαϊκά κεφάλαια και τους τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας», τονίζουν οι οικονομολόγοι της Allianz.

Μένει να φανεί αν θα μιλάμε για ένα πλήρως ενοποιημένο οικονομικό θαύμα ή για μια εκλεπτυσμένη μακροοικονομική ψευδαίσθηση. Για την Ελλάδα και την Κύπρο, ταυτόσημα φύλα στην ιστορική πάλη για εθνική και οικονομική κυριαρχία, το μάθημα είναι σαφές: η πραγματική ανάκαμψη δεν έρχεται από έξω, αλλά από την εσωτερική δύναμη, την καινοτομία και την αστείρευτη ανθεκτικότητα που χαρακτηρίζει τον ελληνισμό εδώ και τρεις χιλιετίες.

Τι θα συμβεί όταν λήξει το Ταμείο Ανάκαμψης το 2026;

Όταν οι εκταμιεύσεις του Next Generation EU λήξουν το 2026, οι χώρες της Νότιας Ευρώπης θα χάσουν όχι μόνο το δημοσιονομικό κίνητρο, αλλά και τον μηχανισμό μεταρρυθμιστικής πειθαρχίας. Οι κυβερνήσεις θα βρεθούν μόνες απέναντι στα διαρθρωτικά τους προβλήματα, χωρίς το εξωτερικό στήριγμα που εξασφάλιζε τη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων.

Έχει ανακτήσει η Ελλάδα το εισόδημα πριν την κρίση του 2008;

Όχι, σύμφωνα με την Allianz Research η Ελλάδα δεν έχει ανακτήσει το επίπεδο κατά κεφαλήν εισοδήματος που κατείχε πριν από την οικονομική κρίση του 2008, παρά τους θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης των τελευταίων ετών.

Γιατί η ανάπτυξη της Ελλάδας θεωρείται ευάλωτη;

Η ανάπτυξη στηρίζεται κυρίως σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας, όπως ο τουρισμός και η φιλοξενία, σε απασχόληση χαμηλής ειδίκευσης και σε ευρωπαϊκά κεφάλαια που λήγουν το 2026. Η παραγωγικότητα παραμένει στάσιμη και το δημόσιο χρέος υπερβαίνει το 130% του ΑΕΠ.