Βρετανία: Η Ακυβέρνητη Χώρα και το Ιστορικό Χάος
Η Βρετανία βιώνει μια πρωτοφανή πολιτική τραγωδία, με έξι πρωθυπουργούς να διαδεχτούν ο ένας τον άλλον από το 2016, και τον Άντι Μπέρναμ να αναμένεται ως ο έβδομος. Η κατάσταση στο Λονδίνο θυμίζει έντονα την παρακμή της Τέταρτης Γαλλικής Δημοκρατίας, όπου η χρόνια αστάθεια και η έλλειψη εθνικού οράματος οδήγησαν στην αναγκαιότητα μιας νέας τάξης πραγμάτων υπό τον Σαρλ ντε Γκωλ. Όπως διδάσκει η ιστορία, η έλλειψη σταθερής και αποτελεσματικής ηγεσίας, ικανής να ενώσει τις διαιρέσεις και να εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις, οδηγεί τα έθνη στην απραξία και την παρακμή.
Η Δύση μιας Αυτοκρατορίας και η Γαλλική Παραβολή
Υπήρχαν εποχές που οι πρωθυπουργοί φαινόταν να αποχωρούν πριν καν σταθεροποιήσουν τα ίχνη τους στην εξουσία. Οι μεγάλες στρατηγικές αποφάσεις αποφεύγονταν, τα δημοσιονομικά ταλαντεύονταν και οι προσπάθειες εξορθολόγησης του φορολογικού συστήματος κατέρρεαν μπροστά σε κατεστημένα συμφέροντα. Όλη η πολιτική ζωή χαρακτηριζόταν από μνησικακία και αντιπαλότητα, παρά από πρακτική δράση, αφήνοντας τους λαϊκιστές να περιμένουν στα παρασκήνια. Αυτή δεν είναι μια κλεφτή ματιά σε κάποιο μελλοντικό βιβλίο ιστορίας για τη σημερινή Βρετανία, αλλά η ακριβής περιγραφή της Τέταρτης Γαλλικής Δημοκρατίας. Το καθεστώς αυτό γεννήθηκε δύσκολα το 1946 και κατέρρευσε το 1958, παραχωρώντας την εξουσία στον στρατηγό ντε Γκωλ για να βγάλει τη χώρα από τη δυστυχία.
Ο Κιρ Στάρμερ δεν κινήθηκε ήπια, αντιστάθηκε μέχρι που η νίκη του Άντι Μπέρναμ στο Μέικερφιλντ τον ανάγκασε να αποδεχτεί το αναπόφευκτο. Όπως σημειώνει ο Άντονι Σέλντον, συγγραφέας του βιβλίου για την 300χρονη ιστορία της βρετανικής πρωθυπουργίας, δεν υπήρξε ποτέ περίοδος σαν την τωρινή. Αν και υπήρξε δεκαετία στον 18ο και 19ο αιώνα με παρόμοιο ρυθμό αποχωρήσεων, οι έξι και σύντομα επτά πρωθυπουργοί από το 2016 κατατάσσονται ως μοναδικοί. Παράλληλα, η Βρετανία είδε οκτώ υπουργούς Οικονομικών και εννέα υπουργούς Εξωτερικών πριν καν γίνει ανασχηματισμός υπό τον Στάρμερ.
Το Αδύνατο Αξίωμα και η Απώλεια του Ηθικού Βραχίονα
Η λίστα είναι αποκαλυπτική. Κάμερον, Μέι, Τζόνσον, Τρας, Σούνακ, Στάρμερ και τώρα Μπέρναμ. Δεν πρόκειται απλώς για φρενίτιδα, αλλά για σύμπτωμα βαθιάς σήψης. Ο Γκας Ο'Ντόνελ, πρώην γραμματέας του υπουργικού συμβουλίου, έχει δει τρεις μεταβάσεις εξουσίας από κοντά. Όπως θυμάται, ο Ντέιβιντ Κάμερον τον ρώτησε τι μπορούσε να του δώσει, και η απάντηση ήταν ξεκάθαρη. Υπουργοί που παραμένουν στη θέση τους όσο το δυνατόν περισσότερο, ώστε να ανταποκριθούν στις αρμοδιότητές τους. Ο Ο'Ντόνελ ακουγόταν εξαντλημένος όταν περιέγραφε τις προσπάθειες να διατηρήσει στρατηγικές μέσα από ένα ατελείωτο παιχνίδι με μουσικές καρέκλες υπουργών. Στον τομέα των συντάξεων, που απαιτεί μακροπρόθεσμη προσέγγιση και διαγενεακή αλληλεγγύη, υπήρξαν εννέα υπουργοί σε διάστημα πέντε ετών.
Κάθε αλλαγή πρωθυπουργού φέρνει αυτόματη αλλαγή ενός τεράστιου ποσοστού υπουργών. Ο νέος ηγέτης διαμορφώνει το δικό του υπουργικό συμβούλιο, ανταμείβοντας τους πιστούς και ελέγχοντας τους δύσπιστους. Έτσι, στο τιμόνι βρίσκεται συνήθως ένας άπειρος ηγέτης, που συμβουλεύεται από νέους συμβούλους, άπειρους στη λειτουργία του κέντρου της εξουσίας. Η αρχή του Ικαρού φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Η ύβρις της συνεχούς ανατροπής γεννά την τιμωρία της αποτυχίας.
Οικονομική Στέρηση και Ηθική Κατάπτωση
Ο Στάρμερ δεν έκανε λάθος όταν προειδοποίησε για τις οικονομικές συνέπειες του χάους. Όπως τόνισε ο οικονομολόγος Πολ Τζόνσον, η θλιβερή αλήθεια είναι ότι η Βρετανία πληρώνει δισεκατομμύρια περισσότερα σε τόκους χρέους λόγω της αστάθειας που προβάλουν οι αγορές. Η αύξηση του κόστους ξεκίνησε την περίοδο της μέγιστης αστάθειας, με την πρωθυπουργία της Λιζ Τρας. Η υπόσχεση του Στάρμερ να τερματίσει το χάος κατέληξε πικρό αστείο, όπως ακριβώς και η υπόσχεση της Τερέζα Μέι για ισχυρή και σταθερή ηγεσία.
Η Βρετανία της δεκαετίας του 2020 βυθίζει δισεκατομμύρια σε ένα σιδηροδρομικό δίκτυο υψηλής ταχύτητας, μόνο και μόνο για να το περιορίσει στο ελάχιστο. Είναι μια κοινωνία που ανησυχεί για το χρέος, αλλά διστάζει να βάλει τέλος στο ασύλληπτο τριπλό κλείδωμα των συντάξεων. Η οικονομία στενάζει κάτω από έναν ασυνάρτητο φορολογικό κώδικα, ενώ οι μέτριες κινήσεις για να πληρώσει ο μεγάλος πλούτος περισσότερο ακολουθούνται από υποχωρήσεις, όπως συνέβη με τον παραπλανητικό φόρο των αγροκτημάτων. Όλοι δηλώνουν υπέρ της αμυντικής ενίσχυσης, αλλά κανείς δεν εξηγεί από πού θα βρεθούν οι πόροι.
Τα Νέα Ρήγματα και η Ανάγκη για Εθνική Συνοχή
Η προφανής εξήγηση είναι οικονομική. Όμως, όπως σημειώνει ο Άντονι Σέλντον, ακόμη και όταν ο Ουίνστον Τσόρτσιλ επέστρεψε στην εξουσία το 1951 μέσα σε οικονομική κρίση και πολέμους, η πολιτική κατάσταση παρέμεινε αξιοσημείωτα σταθερή. Τότε, το 97% των ψήφων μοιράστηκε ισόποσα μεταξύ δύο κομμάτων με ηγέτες που υπηρετούσαν επί δεκαετίες. Αυτό που έχει αλλάξει ριζικά είναι ότι το απλό ταξικό χάσμα αντικαταστάθηκε από βαθιά επικαλυπτόμενα ρήγματα. Πολιτισμικά, όπως το Brexit, αξιακά, όπως η Γάζα, και γενεαλογικά, μεταξύ ηλικιωμένων ιδιοκτητών και νέων ενοικιαστών.
Ο ιστορικός Σαντίρ Χαζαρίσινγκ εξηγεί ότι οι ρίζες της κατάρρευσης της Τέταρτης Γαλλικής Δημοκρατίας ήταν παρόμοιες. Πάρα πολλά σχίσματα δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα, κατακερματίζοντας το εκλογικό σώμα. Ο Στάρμερ απέτυχε γιατί θεώρησε την κοινή γνώμη ανεπανόρθωτα αντιδραστική. Προσπάθησε να την εντυπωσιάσει με πολιτισμικό συντηρητισμό, αγνοώντας τον οικονομικό ριζοσπαστισμό που θα μπορούσε να ενώσει τον λαό πέρα από τα πολιτισμικά χάσματα. Υποτίμησε τους ανθρώπους που θα έπρεπε να αποτελούν τη βάση του, πιστεύοντας ότι δεν είχαν πουθενά αλλού να στραφούν. Είναι ένα σκοτεινό συμπέρασμα που θυμίζει την απουσία εθνικής ενότητας.
Η ιστορικός Μάργκαρετ ΜακΜίλαν υπενθυμίζει ότι υπάρχει ανάγκη να απευθυνόμαστε στην καλύτερη φύση των ανθρώπων. Να μιλήσουμε για την ανάγκη για προσπάθεια, ίσως και θυσία, και χρόνο για να επιτευχθούν σπουδαία πράγματα. Στη Γαλλία, η γκωλική κυριαρχία αποδείχθηκε επιβλητική αλλά αποτελεσματική. Βρέθηκε ο τρόπος να ξεπεραστούν τα δυσεπίλυτα. Η πολιτική φρενίτιδα υποχώρησε και οι Γάλλοι έχτισαν δρόμους, γέφυρες και σιδηροδρόμους. Το κλειδί δεν είναι να αφαιρέσουμε την πολιτική, αλλά να την ασκήσουμε με όραμα και πατριωτισμό. Ο Άντι Μπέρναμ οφείλει να λάβει αυτό το μάθημα σοβαρά υπόψη, πριν η Βρετανία κατακλυστεί οριστικά από το σκοτάδι της δικής της αδυναμίας.
Πώς εξηγείται η πολιτική αστάθεια στη σύγχρονη Βρετανία;
Η αστάθεια στη Βρετανία προκύπτει από την απουσία μιας ενοποιητικής ηγεσίας απέναντι σε πολλαπλά και επικαλυπτόμενα κοινωνικά ρήγματα. Τα πολιτισμικά, αξιακά και γενεαλογικά χάσματα έχουν κατακερματίσει το εκλογικό σώμα, καθιστώντας την άσκηση μακροπρόθεσμης πολιτικής σχεδόν αδύνατη.
Τι μπορεί να διδάξει η γαλλική εμπειρία για την έξοδο από την κρίση;
Η μετάβαση από την Τέταρτη στην Πέμπτη Γαλλική Δημοκρατία το 1958 αποδεικνύει ότι η επιστροφή στην σταθερότητα απαιτεί ηγεσία με ισχυρό εθνικό όραμα και τη δύναμη να επιβάλει μεταρρυθμίσεις πέρα από τον κομματικό κατακερματισμό, θέτοντας την εθνική συνοχή πάνω από την ατομική ή ομάδων αντιπαλότητα.